Cmentarze, o których mało kto wie – jeden z nich jest dosłownie kosmiczny

Pamiętam pierwszy spacer po paryskim Père-Lachaise. Zamiast smutku, czułem się jak w muzeum, gdzie każda rzeźba opowiada inną historię. Zwykle kojarzymy miejsca spoczynku z równymi rzędami granitowych płyt i zapachem palonych zniczy. Tymczasem rodzaje cmentarzy na świecie potrafią mocno zburzyć ten schemat. Czasem to pionowe wieżowce, czasem podwodne rafy, a nierzadko dzikie lasy, w których nie znajdziesz ani jednego krzyża. Zapomnij na chwilę o ponurych, szarych alejkach. Zabieram cię w podróż po miejscach, które pokazują, jak niesamowita potrafi być ludzka wyobraźnia, gdy przychodzi nam pożegnać tych, którzy odeszli. Gotowy na małe zaskoczenie?

Najpopularniejsze rodzaje cmentarzy to tradycyjne nekropolie komunalne i wyznaniowe. Świat odchodzi jednak od betonu na rzecz ekocmentarzy w formie lasów pamięci. Istnieją też cmentarze wojskowe, wertykalne w dużych miastach, a nawet nietypowe pochówki morskie i kosmiczne, które całkowicie zmieniają nasze podejście do pożegnania.

Dlaczego uciekliśmy z cmentarzami poza mury miast?

Zanim wykształciły się dzisiejsze wielkie nekropolie, chowaliśmy zmarłych dosłownie pod własnymi oknami. W średniowieczu groby otaczały kościoły w samym centrum gwarnego życia. Dopiero na początku XIX wieku dekrety napoleońskie wyrzuciły zmarłych za rogatki miast. Powód był prozaiczny – potężny smród i wybuchające epidemie. Tak zaczęły powstawać znane nam dzisiaj cmentarze komunalne. Zyskały szerokie aleje, geometryczny podział na kwatery i architektoniczny ład.

W Polsce ten model przyjął się znakomicie. Rakowicki w Krakowie czy warszawskie Powązki to przykłady miejsc, w których spacer przypomina lekcję historii. Patrząc na ogromne grobowce dawnej arystokracji, szybko zauważysz pewien paradoks. Śmierć teoretycznie zrównuje wszystkich, ale wielkość pomnika wciąż brutalnie przypomina o dawnym statusie społecznym.

Dziś tradycyjne tradycje pogrzebowe zderzają się z twardą rzeczywistością przestrzenną. Miejskie cmentarze pękają w szwach. Brakuje miejsca, a ceny parceli przypominają stawki za luksusowe apartamenty. Architekci głowią się nad nowymi formami, bo betonowe miasta zmarłych po prostu przestają się mieścić na mapach aglomeracji.

Od surowych macew po ociekające złotem mauzolea

Kiedy podróżujesz po świecie, szybko dostrzegasz, jak bardzo religia i kultura kształtują architekturę żałobną. Wchodząc na cmentarze wyznaniowe, czytasz mentalność danej społeczności jak z otwartej książki. Na starym żydowskim kirkucie na krakowskim Kazimierzu nie uświadczysz okazałych wieńców. Zamiast nich odwiedzający kładą na macewach zwykłe kamienie. To piękny symbol trwałości pamięci, która nie więdnie tak szybko jak cięte kwiaty. Z kolei prawosławne nekropolie uderzają bogactwem kolorów, ceramicznymi zdjęciami i specyficznymi krzyżami.

Największe wrażenie zrobiła na mnie jednak wizyta w Buenos Aires. Tamtejsza La Recoleta to właściwie miasto w mieście. Bogaci Argentyńczycy budowali dla swoich zmarłych miniaturowe pałace z marmuru i sprowadzanych z Europy witraży. Spacerując tamtymi alejkami, rozmawiałem z lokalnym przewodnikiem. Powiedział mi zdanie, które mocno zapadło mi w pamięć: "My nie chowamy tu ludzi, my przedłużamy ich obecność w naszym codziennym życiu".

Czym charakteryzują się takie artystyczne nekropolie?

• Łączą funkcję cmentarza z galerią rzeźby pod gołym niebem.
• Przyciągają tysiące turystów szukających grobów znanych artystów.
• Pełnią rolę miejskich parków, w których toczy się normalne życie.
• Często trafiają na oficjalne listy najważniejszych zabytków narodowych.

W Los Angeles na Hollywood Forever latem organizuje się nawet kino plenerowe między nagrobkami. Ludzie przychodzą z kocami, piją wino i oglądają filmy obok miejsc spoczynku gwiazd kina. Dla wielu Europejczyków to czysta profanacja, ale dla Amerykanów – naturalne oswajanie tematu przemijania.

Dęby zamiast granitu, czyli powrót do natury

A co, jeśli wcale nie chcesz leżeć pod ciężką płytą z wyrytym nazwiskiem? Młodsze pokolenia coraz częściej odrzucają tradycyjny model. Tak rodzą się ekocmentarze. W Niemczech funkcjonuje już ponad 70 leśnych miejsc spoczynku zwanych Friedwald. Zasada jest genialnie prosta. Zero betonu, zero chemii, zero sztucznych kwiatów. Prochy trafiają do biodegradowalnej urny z celulozy, a nad nią sadzi się drzewo. Z biegiem lat korzenie oplatają urnę, a zmarły dosłownie staje się częścią lasu.

Z kolei fani morskich opowieści mogą wybrać wieczną rafę. Prochy miesza się ze specjalnym, bezpiecznym dla środowiska betonem i zatapia w oceanie, tworząc siedlisko dla ryb i koralowców. Jeśli to wciąż za mało ekscytujące, za kilkadziesiąt tysięcy dolarów specjalistyczna firma wystrzeli twoje szczątki na orbitę okołoziemską. Zrobił tak twórca Star Treka, Gene Roddenberry. Jego prochy krążą gdzieś w próżni, co jest chyba najbardziej poetyckim zakończeniem ziemskiej wędrówki, o jakim można zamarzyć.

Jak zwiedzać takie miejsca bez obciachu?

Tak zwana tanatoturystyka, czyli podróżowanie śladami cmentarzy, zyskuje w Polsce ogromną popularność. Pamiętaj jednak o jednym detalu. Przekraczając bramę, stajesz się gościem w czyjejś strefie żałoby. Zawsze dostosowuj się do lokalnych zwyczajów. W Polsce odruchowo zdejmujemy czapkę, ale na żydowskim kirkucie mężczyźni powinni mieć nakrytą głowę. W Japonii przed wejściem na teren świątynny często trzeba zdjąć buty.

Zostaw w spokoju znicze, nie siadaj na płytach do idealnego zdjęcia na Instagrama i wycisz telefon. Traktuj te przestrzenie z szacunkiem, ale bez zbędnego przerażenia. Czytaj inskrypcje, przypatruj się rzeźbom i szukaj lokalnych detali. To właśnie w tych drobnych elementach kryje się prawdziwa tożsamość danego regionu i jego mieszkańców. Zamiast przewodnika po zabytkach, czasem wystarczy po prostu przespacerować się w ciszy cmentarną alejką.

Niezależnie czy stoisz przed wojskowymi rzędami białych krzyży, czy pod potężnym dębem w niemieckim lesie pamięci, dociera do ciebie jedna rzecz. Każdy z tych pomników to ludzka próba oszukania czasu i wykrzyczenia światu "istniałem". Następnym razem, gdy wyjedziesz na urlop, zrezygnuj na chwilę z zatłoczonego rynku. Zajrzyj za cmentarny mur i sprawdź, jaką historię chcą ci opowiedzieć miejscowi.