Najbardziej ekstremalne miejsca na Ziemi

Nasza planeta potrafi zachwycać łagodnymi krajobrazami, ale w wielu zakątkach pokazuje oblicze tak surowe, że przypomina raczej obce światy niż dom dla ludzi. Wyobraź sobie powietrze palące płuca przy każdym wdechu, mróz zamrażający krople potu w ułamku sekundy lub suszę trwającą nieprzerwanie od setek lat. W takich rejonach każda minuta przetrwania wymagała od badaczy i mieszkańców niewiarygodnej determinacji oraz sprytu.

Dziś zabieramy Cię w podróż przez najbardziej ekstremalne miejsca na Ziemi, gdzie prawa natury wystawiają życie na najcięższą próbę. Odkryjemy punkty globu, w których zmierzono najniższe i najwyższe temperatury, zbadamy krainy wiecznego deszczu oraz zejdziemy na samo dno oceanicznych rowów. Poznaj fakty, konkretne liczby i mechanizmy rządzące tymi niezwykłymi punktami naszej mapy.

Najbardziej ekstremalne miejsca na Ziemi to obszary o granicznych warunkach fizycznych, w których życie musi radzić sobie z temperaturami od minus 89,2 stopnia Celsjusza na Antarktydzie do ponad 50 stopni w Afryce, brakiem opadów przez setki lat czy gigantycznym ciśnieniem na dnie Rowu Mariańskiego.

Stacja Wostok: Biegun zimna i minus 89,2 stopnia Celsjusza

Głęboko w sercu lądolodu Antarktydy Wschodniej, na wysokości 3488 metrów nad poziomem morza, leży radziecka, a obecnie rosyjska stacja badawcza Wostok. To tutaj 21 lipca 1983 roku termometry meteorologiczne odnotowały najniższą naturalną temperaturę przy powierzchni gruntu w historii pomiarów: dokładnie minus 89,2 stopnia Celsjusza. Praca na zewnątrz w takich warunkach grozi natychmiastowym odmrożeniem rogówki oka, a wylewana z kubka wrząca woda zamienia się w chmurę lodowego pyłu, zanim dotknie śniegu.

Naukowcy stacjonujący na Wostoku zmagają się nie tylko z potwornym mrozem, ale również z hipoksją, ponieważ ciśnienie atmosferyczne odpowiada tam wysokości prawie 5000 metrów w rejonie równikowym. Zimą noc polarna trwa ponad sto dni, a wilgotność powietrza spada niemal do zera, co wysusza śluzówki i wywołuje ciągły ból gardła. Mimo to pod czterokilometrową czapą lodu badacze odkryli gigantyczne, odizolowane od świata przez miliony lat jezioro podlodowcowe Wostok, w którym wciąż poszukują nieznanych form pradawnych mikroorganizmów.

Dallol w Etiopii: Kwasowe piekło i wieczny skwar

Kotlina Danakilska w północno-wschodniej Etiopii wygląda jak sceneria rodem z powieści science fiction. Dallol, leżący w depresji około 125 metrów poniżej poziomu morza, dzierży oficjalny rekord najwyższej średniej rocznej temperatury dla stale zamieszkanego w przeszłości punktu, która w latach 1960-1966 wynosiła aż 34,6 stopnia Celsjusza. Nawet podczas tak zwanej zimy słupek rtęci rzadko spada tam poniżej 30 kresek, a w letnie południa regularnie przekracza 48 stopni.

Krajobraz tworzą tu hydrotermalne źródła tryskające solanką, siarką oraz kwasem o odczynie pH bliskim zera, który potrafi w kilka chwil rozpuścić podeszwę buta. W powietrzu unosi się gryzący gaz chlorowy i opary siarkowodoru, przez co dłuższe przebywanie w pobliżu barwnych tarasów bez masek bywa śmiertelnie niebezpieczne. Miejscowy lud Afarów od wieków ręcznie wykuwa w tym skwarze płyty solne zwane amole, transportując je karawanami wielbłądów na targi w głąb kraju.

Pustynia Atakama: Stulecia bez ani jednej kropli deszczu

Rozciągająca się wzdłuż wybrzeża Chile pustynia Atakama uchodzi za najsuchsze niewybiegunowe miejsce na naszej planecie. Niektóre stacje meteorologiczne w rejonie Yungay nie zanotowały ani jednej kropli deszczu przez cały okres swojego istnienia, a badania geologiczne wskazują, że centralne koryto pustyni pozostawało ekstremalnie suche przez ostatnie 15 milionów lat. Zjawisko to wynika z podwójnej bariery orograficznej: wysokie Andy blokują wilgoć znad Amazonii, a zimny Prąd Peruwiański uniemożliwia powstawanie chmur deszczowych nad oceanem.

Warunki panujące na Atakamie są tak bliskie marsjańskim, że agencja NASA testuje tu łaziki kosmiczne i instrumenty do poszukiwania śladów życia pozaziemskiego. Mimo całkowitej suszy rdzenni mieszkańcy oraz lokalne rośliny nauczyli się pozyskiwać wodę z gęstych mgieł oceanicznych zwanych camanchaca, rozpinając specjalne siatki polipropylenowe wychwytujące wilgoć z powietrza.

Oto najważniejsze powody, dla których badacze z całego świata wybierają Atakamę do pionierskich prac naukowych:

• Wyjątkowa przejrzystość nieba i brak zanieczyszczenia światłem pozwoliły na budowę gigantycznych obserwatoriów astronomicznych ALMA oraz Paranal.
• Gleba w centralnej części pustyni jest niemal całkowicie sterylna organicznie, co służy do kalibracji czujników dla misji międzyplanetarnych.
• Niezwykłe zasoby solankowe kryją w sobie ponad 30 procent światowych rezerw litu, niezbędnego do produkcji nowoczesnych baterii.

Mawsynram: Wioska tonąca w monsunowych ulewach

W indyjskim stanie Meghalaya leży niewielka górska osada Mawsynram, uznawana przez klimatologów za najbardziej deszczowe miejsce na Ziemi. Średnia roczna suma opadów wynosi tutaj niewiarygodne 11 872 milimetry słupa wody - dla porównania w centralnej Polsce roczna norma rzadko przekracza 600 milimetrów. W rekordowym 1985 roku spadło tu ponad 26 000 milimetrów deszczu, co doprowadziło do powstania rwących potoków w każdej dolinie płaskowyżu Khasi.

Tak potężne ulewy to efekt letniego monsunu, który niesie wilgotne masy powietrza znad Zatoki Bengalskiej prosto na strome zbocza gór, gdzie następuje gwałtowne skraplanie pary wodnej. Mieszkańcy Mawsynram wypracowali niezwykłe metody adaptacji do wiecznej wilgoci, plotąc ze skorup bambusa wielkie kapelusze zwane knups, osłaniające całe ciało podczas pracy na polach. Zamiast budować tradycyjne drewniane mosty, które błyskawicznie gniły, miejscowi od pokoleń splatają żywe korzenie figowców sprężystych, tworząc z nich niezniszczalne, samoumacniające się kładki nad wezbranymi rzekami.

Głębia Challengera: Miażdżący mrok 11 kilometrów pod wodą

Na południowym krańcu Rowu Mariańskiego na Oceanie Spokojnym znajduje się Głębia Challengera - najniżej położone znane miejsce skorupy ziemskiej, sięgające niemal 11 000 metrów pod taflę wody. Na tym poziomie panuje wieczna ciemność, a temperatura wody utrzymuje się na poziomie zaledwie od 1 do 4 stopni Celsjusza. Największym wyzwaniem pozostaje jednak potworne ciśnienie hydrostatyczne przekraczające 1086 barów, czyli ponad tysiąc razy więcej niż przy poziomie morza.

Taka siła bez trudu zmiażdżyłaby zwykłą łódź podwodną jak aluminiową puszkę, wywierając nacisk rzędu ponad jednej tony na każdy centymetr kwadratowy pancerza batyskafu. Pierwszymi ludźmi, którzy 23 stycznia 1960 roku dotarli na to dno w batyskafie Trieste, byli Jacques Piccard i Don Walsh. Ku zaskoczeniu biologów w tak skrajnym środowisku przetrwały unikalne ekosystemy, w tym gigantyczne ameby zwane ksenofioforami oraz obunogi żywiące się materią organiczną opadającą z wyższych partii oceanu.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie: Czego uczą nas ziemskie bieguny skrajności?

Ekstremalne punkty naszej planety pokazują, jak wąski jest margines warunków pozwalających na wygodne życie człowieka. Obserwacja natury radzącej sobie w kwasie, mrozie czy ciemności dostarcza nauce bezcennej wiedzy o granicach adaptacji biologicznej. Te surowe krainy przypominają nam również, że Ziemia wciąż kryje tajemnice, które potrafią całkowicie zaskoczyć współczesnych badaczy.